عبد الحي حبيبى
13
تاريخ افغانستان بعد از اسلام ( فارسى )
اين واقعه را ابن اثير در حوادث سال 31 ه به همين نحو از البلاذرى نقل كرده ، كه ضبط نسخههاى فتوح البلدان ( الزور ) است ، ولى در نسخهء مطبوع ابن اثير ( مطبعهء از هريهء قاهره 1301 ق ) ال ؟ ؟ ؟ وز و بلد الداون طبع شده « 1 » و ظاهر است كه اين نامها از طرف كاتبان نسخها مسخ گرديده ، و در ضبط آن تصحيف به عمل آمده است . بدانكه مورخان و جغرافيانگاران اسلامى را در ضبط اين نام تشويشى است ، كه آن را به دو صورت ضبط كردهاند : مثلا ياقوت حموى از قول ابو زيد احمد بن سهل بلخى متوفى 322 ه و اصطخرى ( حدود 340 ه ) ذكرى را از معبد زمين داور عينا مانند البلاذرى مىآورد ، و نام بت را به دو شكل زور - زون ضبط مىكند « 2 » كه لى سترينج اين معبد معروف را نزديك شهر تل زمينداور قرار ميدهد « 3 » و همين تل كه جغرافيانگاران عربى آن را شهرى از زمينداور شمردهاند « 4 » اكنون هم به همين نام موجود است . چنين به نظر مىآيد : كه از زمان قديم در نقل اين روايت تصحيفى در املاى اصل كلمه كه ؟ ؟ ؟ ( زون ) بود وارد آمده و آن را زور يا زوز و غيره نوشتهاند . و حتى ياقوت نيز هر دو وجه را نقل كرده و گويد : زور بضم اول بتى بود در بلاد داور و زون بضم اول بت و بتكده باشد جرير گفت : يمشى بها البقر الموشى اكرعه * مشى الهرابذ تبغى بيعة الزون رو به راست : « 5 » و هنانة كالزون يجلى صنمه از اسناد قديمتر روشن مىآيد : كه كلمهء زون يا زور اصلا عربى نيست ، زيرا نويسندهء لسان العرب تصريح مىكند كه الزون بضم زا ، همان زون فارسى است .
--> ( 1 ) - الكامل 3 / 63 ( 2 ) - معجم البلدان 4 / 28 ( 3 ) - جغرافياى خلافت شرقى 521 ترجمهء اردو ( 4 ) - مسالك و ممالك اصطخرى 192 ببعد ( 5 ) - مراصد لاطلاع 2 / 676